Teori iktidar sorunundan koparıldığında, devrimin silahı olmaktan çıkar; mevcut düzenin sınırları içinde dolaşan entelektüel bir faaliyete dönüşür.
Komün TV’nin Poulantzas ve devlet kuramı eksenindeki tartışması, yalnızca bir Marksist teorisyenin düşüncelerini anlama meselesi olarak ele alınamaz. Asıl sorun, devletin sınıfsal niteliği üzerine yürütülen teorik faaliyetin hangi siyasal stratejiye bağlandığıdır. Devletin göreli özerkliğini, kurumsal çelişkilerini ve sınıf mücadelelerinin devlet aygıtına yansıma biçimlerini tartışmak elbette gereklidir. Ancak bu tartışmanın devrim ve iktidar sorununa nasıl bağlandığı, hangi sınıfsal pratiğe hizmet ettiği ve hangi mücadele perspektifini geliştirdiği belirleyicidir.
Bir teorik tartışma, devletin nasıl işlediğini açıklarken onun nasıl aşılacağı sorununu geri plana itiyorsa; sınıf mücadelesini devlet kurumlarının iç çelişkilerini izleyen bir entelektüel faaliyete indirgiyorsa; devrimci kopuşun yerine belirsiz bir demokratik dönüşüm ufku koyuyorsa, burada yalnızca teorik bir tercih değil, siyasal-stratejik bir yönelim sorunu vardır.
Komün TV ekranlarında yürütülen Poulantzas tartışmasına yöneltilmesi gereken eleştiri de bu noktada somutlaşmaktadır: Kaypakkayacı ve Maoist olduğunu ileri süren bir siyasal yayıncılık, devlet teorisini devrimci iktidar perspektifine bağlamak yerine devletin iç işleyişini açıklayan, fakat devrimci kopuşun zorunluluğunu belirsizleştiren bir düşünsel çerçeveyle yetinebilir mi?
Bu soru, bir yayın organının niyetini okumaya değil, ekrandaki teorik tercihler ile siyasal sonuçlar arasındaki bağı sorgulamaya dayanır.
Devlet üzerine konuşmak mı, devlet iktidarı sorununu çözümlemek mi?
Marksizm açısından devlet, toplumun bütün sınıflarının üzerinde duran tarafsız bir hakem değildir. Sınıflara bölünmüş toplumun tarihsel koşullarında ortaya çıkan, sınıf egemenliğiyle bağlantılı bir iktidar örgütlenmesidir. Bu nedenle devlet sorunu, siyasal bilimin soyut bir alt başlığı değil, devrim sorununun merkezidir.
Marx ve Engels’in devlet üzerine çözümlemeleri, Paris Komünü deneyimiyle yeni bir tarihsel içerik kazanmıştır. Lenin ise Devlet ve Devrim’de bu mirası geliştirerek burjuva devlet aygıtının basitçe ele geçirilip proletaryanın hizmetine koşulamayacağını vurgulamıştır. Buradaki temel mesele, yalnızca hükümetin değişmesi değil, sınıf iktidarının hangi örgütlenme biçimleri aracılığıyla kurulacağıdır.
Mao Zedung’un yeni demokratik devrim ve halk savaşı üzerine geliştirdiği stratejik yaklaşım da devrim sorununu soyut siyasal biçimlerin ötesine taşır. Devlet iktidarının ele geçirilmesi; sınıf çelişkilerinin somut çözümlemesini, devrimci örgütlenmeyi, kitlelerle organik bağ kurmayı ve eski egemenlik ilişkilerini aşacak yeni iktidar biçimlerinin inşasını gerektirir.
Kaypakkaya’nın Kemalizm, devlet, ulusal sorun ve devrim üzerine geliştirdiği kopuş da bu tarihsel ve ideolojik bağlam içinde anlam kazanır. Kaypakkaya’nın önemi, yalnızca mevcut düşüncelere teorik itiraz yöneltmesinde değil, bu itirazı Türkiye ve Kuzey Kürdistan’ın somut sınıf ilişkileriyle, devletin niteliğiyle ve devrimci mücadele zorunluluğuyla birleştirmesindedir.
Dolayısıyla Kaypakkayacı-Maoist bir perspektifin ölçütü, hangi teorisyenlerin okunduğu veya hangi kavramların kullanıldığı değildir. Ölçüt, teorinin sınıf mücadelesini açıklama ve dönüştürme kapasitesidir.
Poulantzas: Devletin çelişkilerini anlamak ve sınırlarını görmek
Nicos Poulantzas, kapitalist devletin doğasına ilişkin Marksist tartışmalara önemli katkılar sunmuştur. Özellikle Siyasal İktidar ve Toplumsal Sınıflar ile Devlet, İktidar, Sosyalizm eserlerinde devletin egemen sınıfın doğrudan emirlerini yerine getiren basit bir araç olarak kavranmasına itiraz eder.
Poulantzas’a göre devlet, sınıflar ve sınıf kesimleri arasındaki güç ilişkilerinin maddi olarak yoğunlaştığı bir örgütlenmedir. Devletin göreli özerkliği, egemen sınıfın farklı kesimlerinin çıkarları arasında belirli bir hareket alanına sahip olmasını ifade eder. Devletin iç çelişkileri ise sınıf mücadelelerinin kurumlara, politikalara ve siyasal süreçlere yansımasıyla bağlantılıdır.
Bu çözümleme, kapitalist devletin nasıl işlediğini anlamak bakımından önemlidir. Devletin belirli sermaye kesimlerinin kısa vadeli taleplerine karşı kararlar alması, işçi sınıfının bazı mücadeleler sonucunda haklar elde etmesi veya devlet kurumları arasında çatışmalar yaşanması, devletin sınıfsal niteliğinin ortadan kalktığını göstermez.
Sorun, bu çelişkilerin hangi tarihsel ve siyasal sonuçlara yol açtığıdır. Komün TV ekranlarındaki programda konuk olarak yer alan Prof. Dr. Şebnem Oğuz’un da belirttiği üzere, 1950’lerden sonra Sovyet Marksizminde Lenin’in devlet anlayışı ve sosyalist devrim konusu merkezie alınmışken, Batı Marksizminin daha sonra Althusser ve Poulantzas üzerinden geliştirdiği çizgi devletin karmaşık yapısına odaklanmıştır.
Poulantzas’ın son döneminde geliştirdiği demokratik sosyalizm ve devletin demokratik dönüşümü yaklaşımı, Marksist strateji tartışmalarının önemli bir başlığıdır. Bu yaklaşımın kapitalist devlet aygıtının aşılması, parlamenter kurumların dönüştürülmesi ve doğrudan demokrasi biçimleriyle ilişkisi eleştirel olarak incelenmelidir.
Fakat Poulantzas’ın teorisini baştan sona reformizmle özdeşleştirmek de yeterli bir eleştiri değildir. Onun kapitalist devletin radikal biçimde dönüştürülmesi gerektiğini savunan yönü ile bu dönüşümün stratejik sınırlarına ilişkin tartışmalar birbirinden ayrılmalıdır.
Asıl mesele, Poulantzas’ın hangi kavramının hangi siyasal sonuç için kullanıldığıdır.
Devletin çelişkilerini teşhis etmek ile bu çelişkilerden devrimci iktidar perspektifi çıkarmak aynı şey değildir.
Birincisi teorik çözümlemenin alanıdır. İkincisi ise sınıf mücadelesi, örgütlenme, strateji ve iktidar sorununu içerir. Bu iki düzey arasındaki bağ kurulmadığında devlet kuramı, devrimci pratiğin yönünü tayin eden bir araç olmaktan uzaklaşabilir.
Göreli özerklikten siyasal edilgenliğe uzanan tehlike
Poulantzas’ın göreli özerklik kavramı, devletin egemen sınıfın her bir kesimiyle özdeşleştirilemeyeceğini anlatır. Ancak bu kavramın siyasal kullanımı özel bir dikkat gerektirir.
Devletin farklı sermaye kesimleri arasında düzenleyici bir rol oynaması, devlet kurumlarının kendi aralarında çelişmesi veya demokratik mücadelelerin belirli kazanımlar elde etmesi, kapitalist devletin sınıf egemenliğinden bağımsızlaştığı anlamına gelmez.
Buna rağmen devletin iç çelişkilerine aşırı ağırlık verildiğinde, siyasal mücadele devletin hangi kurumunda hangi çatlağın oluştuğunu izleyen bir faaliyete dönüşebilir. Parlamentodaki değişimler, hukuksal düzenlemeler, bürokratik ayrışmalar ve egemen sınıf içindeki anlaşmazlıklar, kendi başlarına stratejik bir yönelimmiş gibi sunulabilir.
İşte burada şu soruyu sormak gerekir: Devletin içindeki çelişkiler, ezilen sınıfların bağımsız örgütlenmesini ve devrimci iktidar kapasitesini büyütmek için mi değerlendiriliyor, yoksa devrimci kopuşun ertelenmesini mümkün kılan bir siyasal ufka mı dönüştürülüyor?
Birinci durumda devletin iç çelişkilerinin analizi, devrimci mücadelenin araçlarından biridir. İkinci durumda ise mevcut düzenin sınırları içinde elde edilen kısmi kazanımlar, stratejik dönüşümün yerine geçmeye başlar.
Burada niyetlerden hareketle hüküm vermek gerekmez. Siyasal çizginin sonuçlarına bakmak yeterlidir: Devrimci örgütlenme güçleniyor mu? Kitlelerin bağımsız siyasal eylemi gelişiyor mu? Egemen sınıfların iktidarını aşacak bir perspektif somutlaşıyor mu? Yoksa bütün faaliyet, devletin işleyişini daha incelikli açıklamakla mı sınırlı kalıyor?
Komün TV’nin Poulantzas tartışması bakımından yanıtlanması gereken temel sorular bunlardır.
Teorik üretim, tasfiyeciliğin panzehiri olmak zorundadır
Tasfiyecilik yalnızca bir örgütün kendisini dağıtması, adını değiştirmesinden veya açıkça devrimci hedeflerinden vazgeçmesinden ibaret değildir. Devrimci stratejinin içeriğinin boşaltılması, örgütsel sürekliliğin zayıflatılması, kitlelerle organik bağların aşınması ve iktidar hedefinin belirsizleştirilmesi de tasfiyeci sonuçlar üretebilir.
Bu nedenle tasfiyeciliği yalnızca örgütsel biçimlerde aramak yanlıştır. Teorik ve ideolojik alanda da devrimci kopuşun yerini düzen içi dönüşüm beklentisinin alıp almadığı incelenmelidir.
Söz konusu sorun, teorik tartışmanın kendisini reddetmek değildir. Tam tersine, devrimci hareketin ciddi bir teorik üretime ihtiyacı vardır. Devletin yapısını, sınıf fraksiyonlarını, hegemonya ilişkilerini ve siyasal kurumları anlamadan güncel mücadeleye yön vermek mümkün değildir.
Ancak teorik üretimin niteliğini belirleyen şey, kavramsal karmaşıklık veya ekrandaki entelektüel görünürlük değildir. Teorinin sınıf mücadelesiyle kurduğu bağdır.
Kitlelerin deneyiminden kopuk, devrimci örgütlenmenin sorunlarına dokunmayan, siyasal stratejiyi somutlaştırmayan bir teorik faaliyet, ne kadar Marksist kavram kullanırsa kullansın kendi başına devrimci bir işlev kazanmaz.
Maoist kitle çizgisinin “kitlelerden kitlelere” ilkesi, teorinin toplumsal mücadelelerden öğrenmesini ve yeniden kitlelere yönelmesini gerektirir. Teori, yalnızca uzmanlaşmış televizyon programlarının veya akademik tartışmaların konusu değil; işçi sınıfının, yoksul köylülüğün ve ezilen halkların deneyimlerini çözümleyerek mücadeleye yön veren bir araç olmalıdır.
Komün TV’nin yayıncılığı da bu ölçütle değerlendirilmelidir. Ekranda devlet üzerine konuşulması, bir devlet kuramının kavramlarının açıklanması veya Marksist düşünürlerin karşılaştırılması, kendi başına siyasal bir kazanım değildir. Bunların devrimci hareketin güncel görevlerine, sınıf mücadelesine ve örgütlenme sorunlarına nasıl bağlandığı belirleyicidir.
Teori pratiğin yerine geçtiğinde değil, pratiğin sorunlarını açıklayıp dönüşümün araçlarını geliştirdiğinde devrimci bir işlev kazanır.
Kaypakkayacılık bir referans adı değil, devrimci kopuş sorunudur
Kaypakkaya geleneğine bağlılık, yalnızca İbrahim Kaypakkaya’nın adını anmakla veya onun teorik mirasına atıfta bulunmakla ölçülemez. Kaypakkaya’nın tarihsel önemini oluşturan temel özellik, egemen ideolojinin sınırlarını aşan bir kopuş geliştirmesi ve bunu devrimci mücadele perspektifiyle birleştirmesidir.
Maoizm de yalnızca teorik bir kimlik beyanı değildir. Kitle çizgisi, halk savaşı, devrimci örgütlenme, sınıf mücadelesi ve iktidar sorunu arasındaki ilişkileri somut koşullarda çözümleme sorumluluğunu içerir.
Bu nedenle Kaypakkayacı-Maoist bir yayın organı, devleti yalnızca akademik ya da ekranlarda tartışılan bir araştırma nesnesi olarak ele alamaz. Devletin sınıfsal karakterini açıklamak kadar, bu karakteri yeniden üreten ilişkilerin nasıl aşılacağını da tartışmak zorundadır.
Burada devrimci kopuşu savunmak, teorik incelemeyi veya demokratik mücadeleleri reddetmek anlamına gelmez. Tam tersine, bu mücadelelerin devrimci strateji içindeki yerini belirlemeyi gerektirir.
Demokratik haklar için mücadele etmek, parlamenter alanda faaliyet yürütmek veya devlet kurumlarındaki çelişkileri değerlendirmek, ancak bunların sınıf mücadelesinin bağımsızlığını nasıl etkilediği sorusuyla birlikte ele alındığında stratejik bir anlam kazanır.
Bu mücadele biçimlerinden herhangi birini peşinen reddetmek ne kadar mekanikse, onları devrimci iktidar sorunundan bağımsızlaştırmak da o kadar sorunludur.
Kaypakkayacı-Maoist perspektifin önündeki görev, her teorik tartışmayı aynı soruya bağlamaktır: Bu çözümleme, ezilenlerin kendi siyasal güçlerini geliştirmesine ve egemen sınıf iktidarını aşacak bir devrimci perspektifin somutlaşmasına nasıl katkı sunuyor?
Entelektüel radikalizm ile siyasal radikalizm arasındaki fark
Bir düşünce akımının radikal kavramlar kullanması, mevcut düzenin köklerine indiğini göstermez. Radikalizm, yalnızca sözcüklerin keskinliği veya teorik açıklamaların kapsamıyla ölçülemez.
Entelektüel radikalizm, mevcut toplumsal ilişkileri ayrıntılı biçimde eleştirebilir; devletin yapısını, sınıfların konumunu ve ideolojik mekanizmaları açıklayabilir. Fakat bu faaliyet, örgütlenme ve iktidar sorunuyla bağ kurmadığında siyasal açıdan sınırlı kalabilir.
Siyasal radikalizm ise teorik eleştiriyi somut sınıf ilişkileriyle birleştirir; ezilenlerin bağımsız hareket kapasitesini, örgütsel sürekliliği ve devrimci stratejiyi merkeze alır.
Bu iki alan birbirinin karşıtı değildir. Devrimci siyaset, güçlü bir teorik donanıma ihtiyaç duyar. Fakat teorik üretimin devrimci işlevi, kendi başına bir amaç haline gelmemesine bağlıdır.
Komün TV ekranlarındaki tartışmanın değerlendirilmesinde de mesele budur: Poulantzas’ın kavramları, devletin iç çelişkilerini anlamak ve devrimci mücadeleyi geliştirmek için mi kullanılıyor, yoksa devletin karmaşıklığını öne çıkararak devrimci kopuşun yerine sürekli ertelenen bir teorik hazırlık mı konuluyor?
Programın tam konuşma dökümü ve somut ifadeleri üzerinden yanıtlanması gereken soru budur. Bu soruyu sormak, teorik tartışmayı küçümsemek değil, onu siyasal sorumluluğuyla birlikte ele almaktır.
Devletin içindeki çatlaklar, devrimci iktidarın kendisi değildir
Kapitalist devlet yekpare ve çelişkisiz bir yapı değildir. Sınıf mücadeleleri devletin kurumlarına yansır; egemen sınıfın farklı kesimleri arasında çatışmalar yaşanır; ezilenlerin mücadeleleri belirli haklar ve kazanımlar elde edebilir.
Ancak bütün bu gelişmeler, kendi başlarına devrimci iktidarın kuruluşu anlamına gelmez.
Devletin içindeki çelişkilerden söz etmek, iktidar sorununu çözmek değildir. Demokratik kurumların dönüştürülmesini savunmak, eski devlet aygıtının hangi koşullarda aşılacağını açıklamakla aynı şey değildir. Devletin göreli özerkliğini göstermek de onun sınıfsal karakterinin nasıl ortadan kaldırılacağını tek başına açıklamaz.
Bu nedenle devrimci teori, devletin işleyişine ilişkin çözümlemeyi stratejik sorularla tamamlamak zorundadır: Hangi sınıf güçleri bağımsız bir siyasal özne olarak örgütlenmektedir? Mücadele hangi örgütsel biçimlerle süreklilik kazanmaktadır? Kısmi kazanımlar devrimci kapasiteyi nasıl etkilemektedir? Devletin sınıfsal egemenliğini aşacak yeni iktidar ilişkileri nasıl kurulacaktır?
Bu soruların yerini yalnızca kavramsal tartışmalar aldığında, teori ile pratik arasındaki mesafe büyür. Devrimci hedefler dilde korunurken siyasal faaliyet mevcut düzenin sınırları içinde yeniden üretilebilir.
Tasfiyecilik eleştirisi tam da bu mesafeyi incelemelidir. Bir çizginin tasfiyeci sonuçlar üretip üretmediği, yalnızca kendisini nasıl adlandırdığına bakılarak değil, devrimci hedefler ile somut siyasal faaliyet arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğuna bakılarak anlaşılır.
Sonuç: Teorinin ölçütü, devrim ve iktidar sorunuyla kurduğu bağdır
Poulantzas’ın devlet kuramı, kapitalist devletin sınıf ilişkileriyle bağlantısını ve iç çelişkilerini anlamak bakımından incelenmeye değer bir teorik mirastır. Ancak hiçbir teorik miras, eleştiriden muaf değildir. Özellikle devletin demokratik dönüşümü, göreli özerklik ve devlet içindeki mücadelelerin stratejik anlamı, Marksist devrim anlayışı açısından tartışılmaya devam edilmelidir.
Komün TV’nin Poulantzas tartışmasına yöneltilmesi gereken eleştiri, Poulantzas’ın okunmasına veya devlet kuramı üzerine düşünülmesine karşı çıkmak değildir. Eleştiri, bu teorik faaliyetin devrimci iktidar sorunuyla bağının yeterince kurulup kurulmadığına yönelmelidir.
Kaypakkayacı ve Maoist bir siyasal çizgi açısından teori, devrimin yerine geçemez; devrimci kopuşun yerini belirsiz bir dönüşüm beklentisi alamaz; kitlelerle organik bağ kurmanın yerini de yalnızca ekranlardaki entelektüel üretim dolduramaz.
Devrimci hareketin ihtiyacı, teoriyi terk etmek değil, teoriyi yeniden sınıf mücadelesinin ve devrimci örgütlenmenin hizmetine sokmaktır. Devletin iç çelişkilerini anlamak, bu çelişkileri devrimci stratejinin somut sorunlarıyla ilişkilendirmek için gereklidir. Fakat çözümleme, siyasal iradenin ve örgütlü mücadelenin yerine geçirilemez.
Kaypakkayacı-Maoist bir perspektifin sınavı, ekranlarda devlet hakkında ne kadar konuştuğu değil; devletin sınıfsal karakterini, devrimci kopuşu, kitlelerin bağımsız mücadelesini ve iktidar sorununu ne kadar tutarlı biçimde birleştirdiğidir.
Bizler açısından temel ölçüt budur: Teori mücadeleye bağlanmalı, eleştiri örgütlenmenin sorunlarına dokunmalı, siyasal çözümleme devrimci stratejiyi somutlaştırmalıdır. Aksi halde Marksist kavramlarla yürütülen en kapsamlı tartışma bile, devrimci hareketin aşması gereken sorunları açıklamakla yetinip onları aşmanın araçlarını geliştiremeyebilir.
Devrimci teori, mevcut düzenin karmaşıklığını seyretmek için değil, onu tarihsel ve sınıfsal temelleri üzerinde çözümlemek ve aşılmasının koşullarını ortaya koymak için vardır. Tartışmanın nihai ölçütü de burada yatmaktadır.