Kapitalist sistemin yaşadığı krizler, burjuva iktisatçıların iddia ettiği gibi geçici “aksaklıklar” ya da dışsal şoklar değildir. Bizzat sermaye birikiminin kendi iç çelişkilerinden, yani sistemin yapısal karakterinden kaynaklanır. Günümüzde küresel kapitalizm, çöküş ve durgunluk sarmalından çıkamadığı, büyümenin uzun vadeli ortalamaların altında kaldığı bir “uzun depresyon” sürecinden geçmektedir.
Marksist iktisatçıların yaptığı kapsamlı ampirik çalışmalar, Marx’ın “kâr oranının düşme eğilimi yasası”nın bugün tüm çıplaklığıyla doğrulandığını gözler önüne sermektedir.
Kâr Oranları Neden Düşüyor?
Marx’ın formüle ettiği yasa gayet açıktır: Kapitalistler, ezici rekabet baskısı altında kârlarını artırmak ve işçi sınıfının tepkisini dizginlemek için sürekli olarak makineli üretime, teknolojiye ve otomasyona yatırım yaparlar.
Ancak yeni değerin ve artı değerin tek kaynağı “canlı emek”tir. Sermayenin makinelerden oluşan kısmının (sabit sermaye) payı sürekli büyürken, canlı emeğin (değişken sermaye) payı görece azalır. Sermaye stoku devasa boyutlara ulaşmasına rağmen, artı değer üretimi aynı hızda büyümez. Bunun sonucunda, küresel ölçekte kâr oranları tarihsel bir düşüş eğilimine girer.
Peki veriler ne söylüyor?
Marksist araştırmacıların farklı veri tabanları ve hesaplama yöntemleriyle yaptığı küresel kârlılık analizleri, kapitalizmin yarım asırlık tablosunu net biçimde ortaya koymaktadır:
1. Altın Çağ (1950–1965): İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki yeniden yapılanma döneminde, yüksek sömürü oranları ve genişleme sayesinde kâr oranları zirve yapmıştı.
2. Kârlılık Krizi (1965–1982): Sermayenin değer bileşiminin hızla yükselmesi ve artı değer oranlarının gerilemesiyle birlikte dünya genelinde kâr oranları keskin bir düşüş yaşadı; bu durum 1970’lerin büyük yapısal krizlerini tetikledi.
3. Neoliberal Yağma Dönemi (1982–1997): Sermaye; özelleştirmeler, dizginsiz saldırılar, ücretlerin baskılanması, esnek çalışma ve finansallaşma yoluyla kâr oranlarında kısmi bir toparlanma yaratmaya çalıştı. Ancak bu hamleler, geçmişteki kayıpları kalıcı olarak telafi etmeye yetmedi.
4. Uzun Durgunluk ve Yeni Çöküş (1997 ve Sonrası): Neoliberal politikaların getirdiği geçici rahatlama tükenmiş, kâr oranları yeniden aşağı yönlü bir ivme kazanmıştır. 2008 Büyük Resesyonu da, pandemiler de bu yapısal krizin doğrudan sonucudur.
Yapılan hesaplamalara göre, dünyada ortalama kâr oranı 1966 yılında yüzde 10-11 bandındayken, aradan geçen 50 yılın ardından kademeli olarak gerileyerek yüzde 6-7 seviyelerine kadar düşmüştür.
Kapitalist sistem, düşen kâr oranlarını tersine çevirecek kalıcı bir çıkış yoluna sahip değildir. Sistem içi “karşı eğilimler” (ücretlerin düşürülmesi, sömürünün artırılması, yeni pazarların ele geçirilmesi) krizi ancak geçici olarak erteler.
Tarihsel olarak kâr oranlarındaki bu derin düşüşler, emperyalist kapitalistleri sistematik olarak savaşa, sömürgeciliğe ve yeni pazar paylaşım kavgalarına itmiştir. 19. yüzyılın sonundaki ve 20. yüzyıldaki büyük depresyonlardan çıkışın kanlı dünya savaşlarıyla sağlanması gibi, bugün de emperyalist merkezler (ABD-NATO ekseni başta olmak üzere) krizi aşmak için militarizme, yeni silahlanma stratejilerine ve paylaşım savaşlarına sarılmaktadır.
Bugün “zombi şirketlerin” çoğaldığı, işçi sınıfına yönelik saldırıların ve emperyalist barbarlığın tırmandığı bu kriz tablosu, bize tek bir gerçeği dayatmaktadır: Krizin faturasını ödememek, sermayenin bu tarihsel çöküşünün altından işçi sınıfının ezilmesini engellemek için çıkış yolu, burjuva reformlarda değil; kapitalist üretim ilişkilerini kökten mülksüzleştirecek sosyalizm hedefli olan devrimci sınıfsal mücadelededir.
Aydın ÖZKAN